Hoe leer ik de oude taal van mijn dorp (bahasa tanah)?

educatie
Geschreven door MOZA

Het korte antwoord: zoek eerst uit welke bahasa tanah bij je dorp hoort en hoe levend die nog is. Leer dan zo veel mogelijk van mensen die de taal nog kennen en vul dat aan met oude woordenlijsten en opnamen. Een cursus bestaat voor bijna geen van deze talen, dus je bouwt je eigen leerweg.

Misschien noemde je opa zijn dorp altijd met trots, maar heb je de taal van dat dorp nooit gehoord. Thuis werd Maleis of Nederlands gesproken. Zo gaat het in veel Molukse families.

Stap 1: zoek uit welke taal het is

Bahasa tanah is geen taal, maar een verzamelnaam. Op de Molukken worden meer dan honderd eigen talen gesproken. Soms spreekt het ene dorp een andere taal dan het dorp ernaast. Je moet dus eerst weten welke taal bij jouw dorp hoort.

Gebruik daarvoor de kaart Talen van de Molukken. Typ de naam van je dorp in het zoekvak. Veel dialecten zijn naar een dorp genoemd. Zo vind je onder Bahasa Haruku de dialecten Hulaliu, Kailolo, Pelauw en Rohomoni. Onder Bahasa Saparua staan Iha, Kulur en Siri-Sori. Vind je je dorp niet? Zoek dan op het eiland en kijk welke talen daar liggen. Vraag ook in de familie hoe ouderen de taal noemden.

Schrijf de naam van je taal op, bijvoorbeeld Bahasa Haruku. Met die naam vind je straks woordenlijsten en boeken.

Stap 2: kijk hoe levend de taal nog is

De kaart laat zien hoe het met elke taal gaat. Van de 122 talen op de kaart zijn er 92 in gevaar en 13 al verdwenen. Op Ambon en de Lease-eilanden spreken de meeste mensen nu Ambonees Maleis. Bahasa Nusalaut en Bahasa Kamarian (Seram) worden niet meer als moedertaal gesproken. Bahasa Hitu, Bahasa Haruku en Bahasa Amahai (van Amahai, Makariki, Rutah en Soahuku) zijn ernstig bedreigd.

In veel christelijke dorpen op Ambon en de Lease-eilanden raakte de eigen taal al in de koloniale tijd buiten gebruik. In islamitische dorpen bleef de taal langer in gebruik, vaak nog bij ceremonies. De meeste Molukkers in Nederland hebben hun wortels in christelijke dorpen. De kans is dus groot dat jouw dorpstaal zwak staat.

Dat is geen reden om op te geven, maar je moet wel goed zoeken. Soms spreken mensen in een buurdorp nog een dialect van dezelfde taal. Daar kun je veel van leren.

Stap 3: begin bij de mensen

De beste bron is iemand die de taal nog kent. Dat kan een oudere in Nederland zijn of familie in het dorp op de Molukken.

  • Vraag ouderen welke woorden ze nog kennen. Denk aan tellen, familiewoorden, plaatsnamen, eten en woorden die bij adat horen.
  • Neem gesprekken op, met toestemming. Schrijf erbij wie er praat, uit welk dorp en wanneer.
  • Luister naar oude liederen en kapata. Kapata zijn oude gezongen verzen uit Centraal-Maluku. Daarin geven mensen de verhalen en geschiedenis van hun dorp door, vaak in de bahasa tanah. Zie ook Wat is lagu-lagu?
  • Bel of app met familie in het dorp. Vraag of er nog iemand is die de taal spreekt en of er in het dorp iets wordt gedaan om de taal te bewaren.
  • Let op hoe mensen uit andere dorpen praten en hoe ze elkaar noemen. Zo hoor je bijvoorbeeld dat momo in delen van Seram oom betekent en dat ze dat woord op Haruku ook gebruiken. Door goed te luisteren leer je veel, ook als het niet jouw eigen bahasa is.

Woordenboeken hoeven niet van wetenschappers te komen. Door de jaren heen voelden veel Molukkers de urgentie om kennis die onder druk staat te delen. Ze schreven woorden, verhalen en kapata op, in Nederland en op de Molukken. Zulke schriften en lijsten liggen vaak bij families of verenigingen. Vraag rond bij de juiste mensen: ouderen, de kerk of moskee, de dorpsvereniging of familie in het dorp. Zo kom je vaak verder dan met boeken alleen.

Stap 4: zoek in boeken en archieven

  • Glottolog. De databank van het Max Planck Instituut waar de kaart op draait. Zoek je taal op en je ziet alle boeken en artikelen erover.
  • Oude woordenlijsten. Zendelingen schreven in de negentiende eeuw woorden op. De zendeling A. van Ekris maakte in 1864 en 1865 woordenlijsten van onder meer Kariu (Haruku), Hatawano (Saparua), Nalahia (Nusalaut) en Piru (Seram). Zulke lijsten vind je via de Universiteitsbibliotheek Leiden, waar ook de collectie van het KITLV staat.
  • Woordenboeken van taalkundigen. Voor een paar talen bestaat een gedrukt woordenboek, zoals het woordenboek Bahasa Asilulu-Engels van James T. Collins (2003). Het taalbureau van de provincie Maluku gaf onder meer een woordenboek Bahasa Hitu-Indonesisch uit.
  • Opnamen. Rond 2000 nam taalkundige Margaret Florey verhalen en gesprekken op in Bahasa Haruku, Bahasa Tulehu, Bahasa Allang en Bahasa Amahai. Het project richtte zich ook op Molukkers in Nederland. De opnamen staan in het Endangered Languages Archive (ELAR) en zijn gratis te bekijken.

Stap 5: leer slim

Een dorpstaal leer je niet uit een app. Wel zo:

  • Leer eerst Moluks Maleis als je dat nog niet spreekt. Ouderen leggen woorden vaak uit in het Maleis en veel woordenlijsten op de Molukken zijn in het Indonesisch. Kijk bij Hoe leer ik Ambonees-Maleis?
  • Begin klein. Tel tot tien, leer de woorden voor familie en een groet. Gebruik ze echt, bijvoorbeeld in de familie-app.
  • Zoek anderen uit hetzelfde dorp. Samen leren houdt je gemotiveerd en je kunt woorden met elkaar controleren.
  • Deel wat je vindt. Een woordenlijst die je met je familie of dorpsvereniging deelt, helpt de volgende die gaat zoeken.

Wat gebeurt er op de Molukken?

Het Balai Bahasa Provinsi Maluku doet mee aan een landelijk programma om regionale talen nieuw leven in te blazen. Kinderen op de basisschool en in de eerste jaren van de middelbare school leren daarbij een eigen taal en laten dat zien op het Festival Tunas Bahasa Ibu. In 2024 ging dat onder meer over Bahasa Kei, Bahasa Yamdena en Bahasa Buru. Voor de kleine talen van Ambon en de Lease-eilanden is er minder.

Meer over alle talen lees je in Welke taal spreken Molukkers?

Bronnen

MOZA
Vorige

Rond Kerst of Idul Fitri naar de Molukken: waar let je op?
Volgende

Lijkt cakalele op de haka? Overeenkomsten en verschillen