Banda 1621: wat deed J.P. Coen op de Molukse Banda-eilanden?

educatie
Geschreven door MOZA

Je hoort over het standbeeld van Coen in Hoorn, of iemand noemt hem ‘de slachter van Banda’. Wat gebeurde er in Banda in 1621? Kort gezegd: de VOC veroverde onder leiding van Jan Pieterszoon Coen de Molukse Banda-eilanden om alle nootmuskaat in handen te krijgen. Het grootste deel van de Bandanese bevolking werd gedood, verdreven of tot slaaf gemaakt.

Waar liggen de Banda-eilanden?Ten zuidoosten van Ambon, midden in de Bandazee

De Molukken

SERAMBandazeevlucht na 1621AmbonBandaKeiOost-Seram

De Banda-eilanden

Banda NeiraGunung ApiRunAiHatta12Banda Besar (Lonthor)
  • 1
    Lonthor (Banda Besar)Het hoofdeiland. In maart 1621 veroverden de VOC-troepen het eiland. Daarna verdeelde de VOC het land in perken (plantages).
  • 2
    Banda NeiraOp 8 mei 1621 liet Coen hier tientallen orang kaya onthoofden. Op Banda wordt 8 mei elk jaar herdacht.
  • →
    Kei en Oost-SeramEen deel van de Bandanezen ontsnapte. Hun nakomelingen wonen nog in Banda Eli en Banda Elat op Kei. Ze noemen zich Wandan.

Kaartgrenzen: Badan Informasi Geospasial (via Kemendagri)

Waar gaat het over?

De Banda-eilanden liggen ten zuidoosten van Ambon, in de huidige provincie Maluku. Eeuwenlang waren het de enige plek ter wereld waar nootmuskaat en foelie groeiden. Handelaars uit Azië en Europa kwamen ervoor. De Bandanezen verkochten aan wie het meeste bood. De VOC wilde dat stoppen en de handel helemaal alleen hebben: een monopolie.

Wat gebeurde er in 1621?

  • Begin 1621 kwam Coen, toen gouverneur-generaal van de VOC, met een grote vloot naar Banda. Er waren ruim 1.600 Europese soldaten bij en bijna 300 Japanse huurlingen.
  • In maart veroverden de VOC-troepen het hoofdeiland Lonthor (Banda Besar).
  • Op 8 mei 1621 liet Coen op Banda Neira tientallen orang kaya (dorpshoofden) onthoofden. Volgens historicus Tristan Mostert ging het om 44 hoofden. Hun ‘bekentenissen’ waren onder marteling verkregen.
  • Veel Bandanezen vluchtten de bergen in. Daar stierven velen door honger, ziekte en geweld. Honderden mensen werden naar Batavia (nu Jakarta) gedeporteerd en daar vaak als slaaf verkocht.

Wat waren de gevolgen?

Vóór 1621 woonden er naar schatting zo’n 15.000 mensen op de eilanden. Hoeveel er precies omkwamen, weet niemand. In Nederland hoor je vaak ‘14.000 of 15.000 doden’. Historici zijn voorzichtiger: een groot deel kwam om, werd gedeporteerd of tot slaaf gemaakt en een ander deel wist te vluchten.

De VOC verdeelde het land in perken (plantages). Die kwamen in handen van Nederlandse ‘perkeniers’. Het werk deden tot slaaf gemaakte mensen uit andere delen van Azië. Zo bleef de nootmuskaat ruim honderd jaar een bron van grote winst voor de VOC.

Een deel van de Bandanezen ontsnapte naar onder meer de Kei-eilanden en Oost-Seram. Hun nakomelingen wonen nog steeds in de dorpen Banda Eli en Banda Elat op Kei. Ze noemen zich Wandan en spreken nog hun eigen taal.

Herdenking en discussie nu

  • Op Banda wordt 8 mei elk jaar herdacht.
  • In 2021, 400 jaar later, maakte het Westfries Museum in Hoorn samen met activisten, historici en de Molukse gemeenschap de online tentoonstelling Pala – Nutmeg Tales of Banda.
  • Het standbeeld van Coen op de Roode Steen in Hoorn is al jaren omstreden. Sommigen willen het weg hebben, anderen willen dat het blijft maar anders wordt uitgelegd. In maart 2026 was er nog geen besluit; de gemeenteraad schoof de kwestie door naar de nieuwe coalitie.
  • Was het genocide? Steeds meer historici gebruiken dat woord. Anderen wijzen erop dat het een woord uit de twintigste eeuw is. Schrijver Marjolein van Pagee benadrukt dat de Bandanezen níet zijn uitgeroeid: hun nakomelingen leven nog.

Goed om te weten

Banda staat niet los van de rest van de Molukken. Ook op Ambon en Seram voerde de VOC in dezelfde tijd oorlog om de kruidnagel. Lees daarover meer in ons artikel over de hongitochten van de VOC. Wil je met je kinderen over deze geschiedenis praten? Het Museum Maluku en de online tentoonstelling over Banda zijn een goed begin.

Bronnen

MOZA
Vorige

Saparua, Haruku en Nusalaut: wat zijn de Lease-eilanden?
Volgende

Wat waren de hongitochten van de VOC in de Molukken?