Wat is pela en gandong?

Op een feest hoor je: "Wij zijn pela!" en ineens zijn twee onbekenden familie van elkaar. Het korte antwoord: pela is een oud verbond tussen twee of meer Molukse dorpen. De dorpen beloven elkaar te helpen en mensen uit die dorpen mogen niet met elkaar trouwen. Gandong is een vorm van pela tussen dorpen die zich zien als familie, met een gemeenschappelijke voorouder.

Hoe zit het?

Pela-verbonden zijn eeuwen geleden gesloten tussen dorpen (negeri), vaak op verschillende eilanden. Over het ontstaan bestaan verhalen: dorpen die elkaar hielpen in oorlog of nood, of een belofte van de voorouders. Die belofte geldt voor alle nakomelingen, ook nu nog.

Een bijzonder kenmerk: pela staat los van geloof. Christelijke en islamitische dorpen kunnen pela van elkaar zijn. Daardoor hielp pela lange tijd om de vrede tussen christelijke en islamitische dorpen te bewaren.

Welke soorten zijn er?

Molukkers onderscheiden meestal drie soorten:

• Pela keras (ook pela tuni): het "harde", strengste verbond. Het werd vroeger met een bloedeed gesloten. Je moet elkaar altijd helpen en trouwen is streng verboden.
• Pela gandong: een verbond tussen dorpen die volgens de overlevering van dezelfde voorouder afstammen, of van broers en zussen. Gandong betekent dat je als bloedverwanten met elkaar omgaat.
• Pela tempat sirih: een lichter verbond, gesloten met een sirih-ritueel (sirih is betelblad). Het draait vooral om elkaar helpen; de regels rond trouwen zijn minder streng.

Wat zijn de regels?

• Elkaar helpen. Pela-dorpen en pela-families staan voor elkaar klaar, bijvoorbeeld bij een ramp, het bouwen van een kerk of moskee, een feest of een overlijden.
• Niet met elkaar trouwen. Je bent als broers en zussen, dus een huwelijk is verboden. Volgens de traditie straffen de voorouders wie die regel breekt, bijvoorbeeld met ziekte of kinderloosheid.
• Respect. Je behandelt een pela als familie, ook als je hem nooit eerder hebt ontmoet.

Af en toe wordt een pela-verbond plechtig vernieuwd met een groot feest waarbij de dorpen elkaar bezoeken. Dat heet panas pela, letterlijk "de pela opwarmen". Hoe dat gaat, verschilt per verbond.

Wat betekent pela in Nederland?

Ook in Nederland is pela belangrijk gebleven. Daarom noemen Molukkers bij een kennismaking vaak niet alleen hun achternaam (marga), maar ook het dorp waar de familie vandaan komt. Zo weet je meteen of je pela bent en dus ook of een relatie wel of niet kan.

Onderzoek onder Molukse families laat zien dat ouders de regels van adat en pela actief doorgeven aan hun kinderen en kleinkinderen. Tegelijk weten jongeren niet altijd precies wie hun pela's zijn. In sommige families telt in Nederland naast de pela van vaderskant ook die van moederskant. In de woonoorden en wijken ontstonden verenigingen van mensen uit hetzelfde dorp of uit pela-dorpen, de kumpulan.

Goed om te weten

• Niet elke familie gaat even streng met de regels om. Vraag je ouders of grootouders welke pela jullie dorp heeft en wat dat voor jullie betekent.
• Op Atlas Maluku van Museum Maluku kun je opzoeken welke dorpen pela van elkaar zijn. Het is nog een proefversie.
• Pela en gandong horen bij adat: de ongeschreven regels en gewoonten die van generatie op generatie worden doorgegeven. Lees ook Wat is adat?

Bronnen

• Molukkers in Nederland: de intergenerationele overdracht van de Molukse identiteit (H. Tomasowa, masterscriptie Erasmus Universiteit Rotterdam, 2019)
• Pela en Panas Pela (Nunusaku, Dieter Bartels)
• Maluku sectarian conflict (Wikipedia)
• Ambonese people (Wikipedia)
• Atlas Maluku (Museum Maluku)