Wat is adat bij Molukkers?

educatie
Geschreven door MOZA

Je hoort het op een bruiloft, bij een rouwdienst of als de ouderen samen overleggen: "Dat is volgens de adat" of "Dat is onze adat." Maar wat betekent dat eigenlijk? Kort gezegd: adat is het ongeschreven gewoonterecht van de Molukken. Het zijn de regels, gebruiken en rituelen die mondeling worden doorgegeven en die ook in Nederland nog een rol spelen.

Hoe zit het?

Het woord adat wordt in heel Indonesië gebruikt en betekent 'gewoonte' of 'oude traditie'. In de Molukken gaat het om de afspraken over hoe mensen met elkaar omgaan: in de familie, in het dorp (negeri) en tussen dorpen. Adat staat meestal niet op papier. Ouderen geven het door aan de jongeren. Veel mensen zien het als een band met de voorouders: wie de adat respecteert, houdt de harmonie in stand.

Er is niet één Molukse adat. Elk eiland en soms elk dorp, heeft eigen gewoonten. Toch zijn er onderdelen die veel Molukkers kennen:

  • Familie en clan. Je hoort bij de familie van je vader (de mata rumah). Dat bepaalt mee wie je familie is en welke plichten je hebt.
  • Pela. Een vaak eeuwenoud verbond tussen twee of meer dorpen. Pela-dorpen helpen elkaar in tijden van oorlog of nood, ongeacht het geloof. Een christelijk dorp kan pela zijn met een islamitisch dorp. Bij strenge vormen van pela gelden de leden als broers en zussen en mogen ze niet met elkaar trouwen.
  • Gandong. Een band tussen dorpen die geloven dat ze één gezamenlijke voorouder hebben.
  • Rituelen rond geboorte, huwelijk (zie Wat betekent kawin?) en overlijden.

Een pela-band wordt af en toe 'opgewarmd' met een feest dat panas pela heet. Volgens antropoloog Dieter Bartels hoort dat minstens één keer per generatie te gebeuren, zodat de jongeren de geschiedenis van het verbond en hun rechten en plichten leren kennen.

Adat in Nederland

Toen onze opa's en oma's in 1951 naar Nederland kwamen, namen ze hun adat mee. In de kampen en later in de Molukse wijken bleven verbanden zoals pela bestaan. Hoogleraar Fridus Steijlen schrijft dat juist in Nederland veel traditionele structuren levend werden gehouden, terwijl ze in de Molukken zelf soms aan betekenis hadden verloren.

Je ziet adat in Nederland bijvoorbeeld terug in:

  • de veertig hari, de bijeenkomst veertig dagen na een overlijden;
  • de piring natzar, een bord met in papier gewikkelde munten als offer en gebed voor de familie;
  • de rol van ooms, tantes en ouderen bij bruiloften en rouw;
  • pela-verenigingen en familiebijeenkomsten.

Adat en geloof gaan niet altijd makkelijk samen. Nederlandse zendelingen zagen sommige gebruiken vroeger als heidens. Ook de Molukse Evangelische Kerk (GIM) schrapte ooit de kerkdienst voor de veertig hari, maar voerde die later op verzoek van families weer in. Molukse theologen kijken nu positiever naar zulke tradities.

Adat en verzoening

Tijdens het geweld in de Molukken van 1999 tot 2002 kwamen naar schatting 9.000 mensen om. Daarna speelden adat en pela een rol bij de verzoening tussen christenen en moslims. Zo sloten dorpen in 2005 met adat-rituelen vrede rond de herbouw van het verwoeste christelijke dorp Kariu.

Wat kun je doen?

  • Vraag je ouders of grootouders uit welk dorp (negeri) je familie komt en met welke dorpen jullie pela of gandong zijn.
  • Ga naar een panas pela of een bijeenkomst van je pela-vereniging.
  • Lees verder bij Wat zijn Alfoeren? of bezoek Museum Maluku.

Goed om te weten

Adat staat ver van de Nederlandse regels en wetten. Bij een conflict over bijvoorbeeld erfenis of huwelijk geldt in Nederland altijd het Nederlandse recht. Adat verandert ook: elke generatie geeft er een eigen invulling aan.

Bronnen

MOZA
Vorige

Wie was Chris Soumokil?
Volgende

Wat betekent Mena Muria?