Beeld: Nicole van Nunen / Gemeente Culemborg

Dit jaar was het 75 jaar geleden dat Molukkers in Nederland aankwamen. In dat herinneringsjaar zijn minstens zes nieuwe Molukse monumenten onthuld: in Waalwijk, Vught, Rotterdam, Capelle aan den IJssel, Winterswijk en Eerbeek. Bijna allemaal kwamen ze er door de gemeenschap zelf.

Molukse stichtingen en werkgroepen namen het initiatief, vaak al jaren geleden. Het idee voor Tugu Soumokil in Vught ontstond vier jaar geleden. Het ontwerp van Ulu Kora in Rotterdam was al in 2023 bekend. Vaak haalden ze het geld zelf op met crowdfunding en betaalde de gemeente uiteindelijk een deel mee.

De politiek kwam pas dit jaar in beweging, met een motie voor onderzoek en de excuses van premier Jetten op 21 juni. Hoe het daarna ging, lees je in Vier maanden na de excuses. De Molukse gemeenschap wachtte daar dus niet op.

De nieuwe monumenten

Waalwijk, 21 maart

We begonnen dit jaar in Waalwijk. Precies 75 jaar na de aankomst van de eerste grote groep Molukkers kreeg Waalwijk een monument in het Stadspark. Het eert de Molukse ex-KNIL-militairen en hun partners die in Waalwijk begraven liggen. Op het monument staat: ‘Zij leven voort in ons’. Kunstenaar André Pulles maakte het, op initiatief van de Stichting Molukkers in Waalwijk.

Diezelfde dag werd bekend dat oud-premier Dries van Agt drie jaar voor zijn dood bij de koning had aangedrongen op excuses. Die excuses waren er toen nog steeds niet. Dat gaf de dag voor veel aanwezigen een nasmaak.

Vught, 11 april

Drie weken later volgde Vught. In Woonoord Lunetten, tot 1962 het grootste Molukse woonoord van Nederland, werd Tugu Soumokil onthuld. Het monument is voor Chris Soumokil, president van de RMS. Hij werd op 12 april 1966 in Indonesië geëxecuteerd. Waar hij begraven ligt, is nog altijd niet bekend. Op het monument staan zijn laatste woorden, een verwijzing naar zijn eigen dood. Met een QR-code kun je de geschiedenis van de Molukkers in Nederland nalezen. Het idee kwam vier jaar geleden van Johnny Manuhutu, zanger van Massada. Bart Belonje maakte het ontwerp.

De onthulling was in het weekend van alweer zijn zestigste sterfdag. Belonje kwam de dag erna terug, op de dag van de executie. “Dat was in tegenstelling tot de dag van de onthulling een stralend zonnige dag,” vertelt hij. Soumokils weduwe Josina Soumokil-Taniwel (92) had toen haar eigen moment. “Njonja Soumokil heeft op die dag zonder de duizenden belangstellenden in klein comité haar moment gehad. Een voor iedereen die hier bij was een ontroerende gebeurtenis.”

Rotterdam, 21 juni

Vervolgens liet de volgende onthulling even op zich wachten. Al kreeg dit monument veruit de meeste aandacht vanwege de historie met de Rotterdamse Lloydkade en een succesvolle crowdfunding. Op de Lloydkade staat nu het Nationaal Monument Ulu Kora. Het is een bronzen boeg van een kora-kora, een traditionele Molukse boot. Verkijk je er niet op, want het is ruim vier meter hoog. Jaïr Pattipeilohy en Maurice den Boer maakten het monument op initiatief van de Stichting Landelijk Moluks Monument. Het ontwerp was al in 2023 bekend. Het laatste schip met Molukkers meerde op 21 juni 1951 aan. Precies 75 jaar later werd Ulu Kora dus onthuld. Een uur eerder bood premier Rob Jetten namens de regering excuses aan.

Voor Pattipeilohy is Ulu Kora meer dan een monument. “Het is een tastbare herinnering aan onze geschiedenis, aan waar we vandaan komen en aan de mensen die ons zijn voorgegaan,” zegt hij. “Het vertelt niet alleen een verhaal over het verleden, maar ook over wie we vandaag zijn en wat we aan toekomstige generaties willen doorgeven.”

Het meest dierbare moment was voor hem de inwijdingsceremonie. De eerste generatie kwam naar Ulu Kora toe en besprenkelde het beeld met water. “Het zien van hun emoties, de ontroering en vooral de manier waarop zij het beeld aanraakten, raakte mij diep. Op dat moment werd voelbaar hoeveel geschiedenis, herinneringen en persoonlijke betekenis dit monument voor hen heeft.”

Capelle aan den IJssel, 19 september

Na de zomer volgde Capelle aan de IJssel. Voor de Bethelkerk staat nu AMA INA: vader en moeder. Het beeld laat een Molukse soldaat en zijn vrouw zien, met het landschap van de Molukken erachter. Aan beide kanten staan de namen van de eerste generatie. Ervoor liggen twaalf stenen, elk met de naam van een schip uit 1951. Het Comité Molukse Grafrechten Capelle nam het initiatief. Edu Latuheru, de enige Molukse KNIL-militair in Capelle die nog leeft, onthulde het.

Winterswijk, 26 september

De afgelopen jaren zijn er verschillende gedenkstenen geplaatst op begraafplaatsen voor de eerste generatie. Een week na AMA INA was het de beurt aan Winterswijk. Op de algemene begraafplaats staat nu het Moluks KNIL-monument: een stalen scheepsboeg. Ontwerper Roger Heerink koos voor staal, omdat het hard en sterk is. Op het monument staan de namen van de eerste generatie. Een Molukse werkgroep haalde er 25.000 euro voor op met crowdfunding. Jacoba Taihuttu-Hatumesen (95), de oudste Molukker van de eerste generatie in Winterswijk, onthulde het.

Eerbeek, 3 oktober

We blijven nog even in Gelderland. Op het Oranje Nassauplein, waar in de jaren zestig veel Molukse gezinnen kwamen wonen, staat nu een stoel met de letters RE: Rijkseigendom. Ze verwijzen naar de houten stoelen die de eerste Molukkers van het Rijk kregen. Vooral de tweede generatie herkennen de stoel meteen. Kunstenaar Ralph Lambertz maakte het monument.

Voor Augustien Matulessy-Souisa van stichting Beheer Kerkgebouw Silo doet de stoel denken aan de eerste jaren: “tijdelijk, onzeker, afhankelijk van wat werd verstrekt.” Maar een stoel is ook een plek om samen te zitten en te praten.

Hersteld en beschermd

Rouveen, 19 september

Het monument voor Kamp Conrad werd vorig jaar zwaar vernield. Het was een arbeiderskamp waar ook nog een tijdje Joden onder dwang hebben gewerkt. Met crowdfunding en hulp van bedrijven, inwoners en de gemeente Staphorst is het monument hersteld. Op het monument staat nu ook het verhaal van de Molukkers. Van 1954 tot 1966 woonden in Kamp Conrad namelijk 23 Molukse gezinnen.

Culemborg, begin oktober

Foto: Nicole van Nunen / Gemeente Culemborg

Bij een monument denken mensen al snel aan een ontwerp. Maar de Molukse kerk aan de Ter Weijdelaan, sinds 1966 in gebruik, is nu een gemeentelijk monument. “Generaties Molukkers hebben hier samen gevierd, herdacht en steun bij elkaar gevonden,” zegt Benjamin Souhuwat van de beheerstichting. “Het gebouw vertelt een belangrijk verhaal over de geschiedenis van Culemborg en de mensen die deze stad hebben gevormd,” zegt wethouder erfgoed Roger van Asselt. “Juist zulke plekken moeten we koesteren.”

Graven van de eerste generatie

Winterswijk en Capelle aan den IJssel gaven de graven van de KNIL-militairen en hun partners dit jaar trouwens ook een beschermde status. Welke gemeenten nog meer, lees je in ons artikel over de graven.

Wat nog komt

Ridderkerk krijgt Baileo Ikatan van kunstenaar Yoram de Kock: een stalen monument in de vorm van een baileo. De onthulling is gepland op 17 april 2027, als Molukkers 75 jaar in Ridderkerk wonen. Ook aan de Amsterdamse Javakade komt nog een monument. De ceremoniële markering van het toekomstige Molukse monument was al in april dit jaar. Regisseur Uriël Matahelumual maakt momenteel een documentaire over Ulu Kora: Van Aankomst naar Toekomst. De première volgt nog.

Wat de monumenten samen vertellen

Waalwijk eert de mensen die hier begraven liggen. Rotterdam markeert de plek van aankomst. Capelle en Winterswijk tonen de schepen en de namen van de eerste generatie. Vught herinnert aan RMS-icoon Chris Soumokil en aan een graf dat nog altijd niet gevonden is. Eerbeek laat zien hoe tijdelijk en onzeker het begin was.

Samen vertellen ze het verhaal van 75 jaar Molukkers in Nederland, gemaakt door de gemeenschap zelf. Daar werkte ze soms jaren aan.

Missen we er een?

Weet jij een Moluks monument dat dit jaar is onthuld, hersteld of beschermd en dat hier niet staat? Tip de redactie.

Schrijf mee op Podium

Hoe verder na 75 jaar? MOZA zoekt opiniestukken over erkenning, van alle generaties. Stuur via moza.nu/podium een voorstel van maximaal 150 woorden. Je hoort binnen 5 werkdagen van de redactie.

Lees ook

Aanspreektitels zoals bapak, ibu, njonja, oom/om, tante, opa en oma laten we weg voor de leesbaarheid, niet uit gebrek aan respect. In citaten staan ze zoals mensen ze zelf gebruiken.

Bronnen

Monument onthuld als eerbetoon aan in Waalwijk begraven Molukse ex-KNIL-militairen – Waalwijk Nieuws
75 jaar na aankomst eerste groep: Moluks monument onthuld in Waalwijk – Omroep Brabant
Monument onthuld voor Molukse vrijheidsstrijder Chris Soumokil – NOS
Monument onthuld voor geëxecuteerde Molukse vrijheidsstrijder Soumokil – Omroep Brabant
Ulu Kora: wat is het Nationaal Monument in Rotterdam? – MOZA
Moluks monument brengt erkenning, maar ‘excuses komen 75 jaar te laat’ – 1Twente
Emotionele dag voor Molukse gemeenschap in Capelle; Monument AMA INA onthuld – CKZ Vandaag
Grote belangstelling voor feestelijke onthulling Moluks monument – Achterhoek Nieuws
Onthulling Moluks KNIL-monument in Winterswijk – RTV Slingeland
Moluks monument onthuld op Oranje Nassauplein in Eerbeek – Regiobode
Moluks monument onthuld op Oranje Nassauplein – Gemeente Brummen
Monument Kamp Conrad na zware vernieling heropend in Rouveen – Oost
Monument Kamp Conrad in Rouveen heropend – DNO
Tweede Kamerlid Don Ceder opent hersteld Moluks monument in Rouveen – Meppeler Courant
Molukse Kerk krijgt monumentenschild – Culemborgse Courant
Molukse Kerk ontvangt monumentenschildje – Gemeente Culemborg
Molukse Kerk Culemborg krijgt monumentenschildje – SRC
Eerste paal Moluks monument geslagen – RTV Ridderkerk
Nieuwe Molukse monumenten – Molukkers bij de Krijgsmacht
Terugblik herdenking Nederlands-Indië in Waalwijk – Weekblad Waalwijk
Nationaal Moluks Monument Ulu Kora onthuld op de Lloydkade – De Havenloods
Moluks KNIL-monument Winterswijk – nieuws – Werkgroep Moluks KNIL-monument Winterswijk
Kamp Conrad – Wikipedia
Motie-Ceder over onderzoek naar Molukkers in Nederland – Tweede Kamer

‘Zij leven voort in ons’: acht Molukse monumenten in 2026