Wat was het Commissariaat Ambonezenzorg (CAZ) voor Molukkers?

Je oma heeft het over ‘de CAZ’, of je komt de afkorting tegen bij het uitzoeken van je familiegeschiedenis. Wat was het Commissariaat Ambonezenzorg (CAZ)? Kort gezegd: het CAZ was de overheidsdienst die van 1953 tot 1970 de opvang en zorg voor Molukkers in de woonoorden regelde. Het archief, met duizenden persoonsdossiers, ligt nu in het Nationaal Archief.

Hoe zat het?

In 1951 kwamen ruim 12.500 Molukkers naar Nederland. Ze werden ondergebracht in kampen en oude kazernes, de woonoorden. In het begin was de zorg verdeeld over verschillende ministeries en diensten. Op 10 januari 1953 begon het Commissariaat van Ambonezenzorg, onder het nieuwe ministerie van Maatschappelijk Werk. Molukkers werden toen door de overheid ‘Ambonezen’ genoemd, vandaar de naam.

Wat deed het CAZ?

Het CAZ regelde bijna alles. Daarom spreken veel Molukkers van zorg ‘van wieg tot graf’:

• wonen in de woonoorden en verhuizingen tussen woonoorden;
• eten uit centrale keukens, kledingbonnen en een klein zakgeld;
• school, medische zorg, kerk en ontspanning, zoals bioscoop en badhuis;
• toezicht en regels in de woonoorden, met eigen personeel zoals sociaal verzorgers.

In 1953 woonden ongeveer 14.600 Molukkers in 56 woonoorden. In 1959 waren er op het hoogtepunt 72 woonoorden. Mannen mochten in het begin niet betaald werken.

De zelfzorgregeling van 1956

Op 14 mei 1956 ging de Uitkeringsregeling Ambonezen in, in de woonoorden bekend als de zelfzorg. Wat veranderde er?

• Gezinnen moesten voortaan zelf hun eten, kleding en andere kosten betalen uit eigen inkomen.
• Wie geen of te weinig inkomen had, kon een (aanvullende) uitkering krijgen.
• De centrale keukens, kledingverstrekking en het zakgeld stopten. Vrouwen gingen weer zelf koken.
• Wonen, onderwijs en gezondheidszorg bleef de overheid regelen.

Voor veel Molukkers was dit een grote omslag. Er kwam meer vrijheid, maar het voelde ook als een teken dat de overheid niet meer rekende op een snelle terugkeer.

Het einde van het CAZ

Vanaf eind jaren vijftig moesten de woonoorden verdwijnen en verhuisden Molukkers naar nieuwe Molukse wijken. Het CAZ werd opgeheven per 1 januari 1970. Het overgebleven werk ging naar het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM).

Wat kun je doen? Het archief inzien

Het archief van het CAZ heeft bij het Nationaal Archief het nummer 2.27.148. Het gaat over de woonoorden, het KNIL, de RMS en het beleid voor Molukkers.

1. Zoek online op nationaalarchief.nl naar archief 2.27.148. De inventaris is gratis te downloaden.
2. Persoonsdossiers. Er zijn ongeveer 7.000 persoonsdossiers. Die zijn beperkt openbaar: tot 100 jaar na de geboortedatum heb je toestemming nodig. In de online inventaris zijn de familienamen weggelaten.
3. Vraag inzage aan via de pagina ‘Inzage in beperkt openbaar archief’ van het Nationaal Archief. Voor dossiers van je eigen ouders of grootouders kun je meestal toestemming krijgen; je moet dan laten zien wie je bent.
4. Kijk ook verder. Het archief van het ministerie van CRM (2.27.19, afdeling Molukkers) bevat veel over het beleid na 1965.

Goed om te weten

Lees ook waar de Molukkers in 1951 tijdelijk werden gehuisvest en wat Kamp Schattenberg was.

Bronnen

• Inventaris van het archief van het Commissariaat van Ambonezenzorg, (1949) 1952-1970 (1985), 2.27.148 (Nationaal Archief)
• Inventaris 2.27.148 (pdf, met inleiding over de geschiedenis van het CAZ) (Nationaal Archief)
• Zoekhulp: Molukkers naar Nederland, 1951 (Nationaal Archief)
• Woonoord Schattenberg (Herinneringscentrum Kamp Westerbork)