De band tussen Molukkers en Nederland begon niet in 1951. Wanneer begon het gedeelde verleden van Nederland en de Molukken? Het korte antwoord: rond 1600. In 1599 kwamen de eerste Nederlandse schepen bij Ambon aan, op zoek naar kruidnagel en nootmuskaat. In 1605 nam de VOC het Portugese fort op Ambon over. Daarna volgden ruim drie eeuwen Nederlands gezag.
Waarom kwamen de Nederlanders?
Voor 1600 waren de Molukken de enige plek ter wereld waar kruidnagel (cengkeh) en nootmuskaat (pala) groeiden. Kruidnagel kwam uit Noord-Maluku en Ambon en de eilanden eromheen. Nootmuskaat en foelie kwamen alleen van de Banda-eilanden. Molukse boeren en handelaars verkochten hun kruiden aan handelaars uit heel Azië. In Europa waren die kruiden goud waard. De Portugezen waren er al vanaf 1513. Zij bouwden forten en probeerden de handel in handen te krijgen.
Aankomst van de vloot met zes schepen bij het eiland Ambon en de verovering van het Portugese fort, 21 januari 1605. Onderdeel van de illustraties in het verslag van de tweede reis naar Oost-Indië voor de VOC onder Steven van der Haghen, 1603-1608, No. 12. Bron: Rijksmuseum
De eerste ontmoeting: 1599
In 1598 vertrok een vloot van acht schepen van de Compagnie van Verre, een voorloper van de VOC, onder leiding van Jacob van Neck. Begin 1599 kwamen vier van die schepen bij Ambon aan. De Nederlanders sloten vriendschap met Hitu, een rijk aan de noordkant van Ambon dat in conflict was met de Portugezen. De handel leverde toen nog weinig op.
Originele akte uit 1602 waarmee de VOC het monopolie verkrijgt is door het Nationaal Archief beschikbaar gesteld op hun website
De VOC neemt Ambon over: 1605
In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. De Staten-Generaal gaven de VOC het alleenrecht op de Nederlandse handel in Azië. In februari 1605 verscheen admiraal Steven van der Hagen met een grote vloot voor Ambon. De Portugezen gaven hun fort over zonder dat er een schot viel. De Nederlanders noemden het Fort Victoria. Het werd het eerste Nederlandse bestuursgebied in Azië, met Frederik de Houtman als eerste gouverneur.
Molukse vorsten sloten contracten met de VOC. Ze hoopten op een bondgenoot tegen de Portugezen. Maar de VOC wilde meer: de enige koper en verkoper van de kruiden zijn, een monopolie.
Van samenwerking naar overheersing
Dat monopolie dwong de VOC met geweld af:
- Banda, 1621: onder leiding van Jan Pieterszoon Coen veroverde de VOC de Banda-eilanden. Een groot deel van de bevolking werd gedood, verdreven of tot slaaf gemaakt. Lees Banda 1621: wat deed J.P. Coen?
- Hongitochten: met vloten van kora kora's liet de VOC kruidnagelbomen buiten Ambon kappen. Na oorlogen op Hoamoal (West-Seram) had de VOC halverwege de zeventiende eeuw het kruidnagelmonopolie stevig in handen. Lees Wat waren de hongitochten van de VOC?
Historici van de Universiteit Leiden schatten dat op de Ambonse eilanden in die periode zo'n 30.000 mensen stierven, werden weggevoerd of tot slaaf gemaakt.
Infographic van Visualist Capitalist over de meest waardevolle multinationals in de geschiedenis
Na de VOC
De VOC werd eind achttiende eeuw opgeheven. De Nederlandse staat nam haar bezittingen over. Tussen 1810 en 1817 waren de Molukken in Britse handen. Toen het Nederlandse bestuur in 1817 terugkwam, brak op Saparua het verzet uit onder leiding van Pattimura, met onder anderen Martha Christina Tiahahu. Later dienden veel Molukse mannen in het KNIL. Zo leidt een rechte lijn van de VOC naar de komst van Molukkers naar Nederland in 1951.
Goed om te weten
- Fort Victoria staat nog in Ambon-stad en wordt gebruikt door het Indonesische leger. Zie Wat kun je bezoeken op Ambon?
- In het Rijksmuseum hangt een schilderij van Ambon uit ongeveer 1617, met Fort Victoria.
Bronnen
- The Tweede Schipvaart (second expedition to Asia) (Atlas of Mutual Heritage)
- Victoria, fort (Ambon) (Atlas of Mutual Heritage)
- Capture of Amboina (1605) (Wikipedia, Engelstalig, geraadpleegd oktober 2026)
- Food destruction and depopulation: how the VOC gained a clove monopoly on the Ambon islands (Universiteit Leiden, 17 maart 2023)
- De VOC pleegde genocide voor nootmuskaat en kruidnagel (Mare, Universiteit Leiden, 30 maart 2023)
- Gezicht op Ambon, ca. 1617 (Rijksmuseum)
