Op 15 mei hoor je zijn naam en in Ambon zie je zijn standbeeld overal. Wie is Pattimura? Het korte antwoord: Pattimura, echte naam Thomas Matulessy, leidde in 1817 op het eiland Saparua het Molukse verzet tegen het Nederlandse koloniale bestuur. Hij werd op 16 december 1817 in Ambon opgehangen. Voor veel Molukkers is hij een held en een symbool van strijd voor vrijheid.
Wie was hij?
Thomas Matulessy werd op 8 juni 1783 geboren in het dorp Haria op Saparua, een van de Lease-eilanden. Tussen 1810 en 1816 waren de Molukken in Britse handen. Matulessy diende in die tijd in het Britse leger en klom op tot sergeant-majoor. Toen de Britten de eilanden aan Nederland teruggaven, verloor hij zijn baan.
Waarom kwam men in verzet?
De VOC bestond toen al niet meer. Maar veel Molukkers herinnerden zich het harde bestuur van vroeger, met dwangarbeid, verplichte leveringen en geweld. Ze waren bang dat dit met de terugkeer van het Nederlandse gezag in 1817 opnieuw zou beginnen. Op Saparua groeide de onvrede snel. De dorpen kozen Matulessy als leider, met de titel Kapitan Pattimura.
De aanval op Fort Duurstede
- 15 mei 1817: strijders onder leiding van Pattimura veroverden Fort Duurstede op Saparua. Ongeveer veertig mensen kwamen om, onder wie resident Van den Berg, zijn vrouw en kinderen, soldaten en arbeiders. Alleen een zoontje van vijf jaar overleefde.
- 20 mei 1817: een Nederlandse strafexpeditie onder majoor Beetjes werd verslagen. Beetjes kwam om.
- 3 augustus 1817: de Nederlanders heroverden Fort Duurstede met versterkingen.
- 12 november 1817: Pattimura werd in Booi gevangengenomen, na verraad.
- 16 december 1817: hij werd met andere leiders opgehangen voor Fort Nieuw Victoria in Ambon.
Andere strijders werden als dwangarbeider naar Java gestuurd. Ook de jonge Martha Christina Tiahahu vocht mee; zij stierf in januari 1818 op een Nederlands schip.
Opstand of vrijheidsstrijd?
In oude Nederlandse boeken heet het een 'opstand' of 'muiterij'. Veel Molukkers en historici zien het als verzet tegen onderdrukking en voor een menswaardig bestaan. Hoe je het noemt, zegt iets over wiens kant van het verhaal je vertelt.
Pattimura nu
- Nationale held van Indonesië sinds 1973.
- 15 mei is in Indonesië Hari Pattimura. Ook Molukkers in Nederland herdenken hem. Zie Welke Molukse gedenkdagen zijn er?
- De universiteit en het vliegveld van Ambon zijn naar hem vernoemd. Hij stond ook op het Indonesische biljet van 1.000 rupiah.
- Fort Duurstede is gerestaureerd en te bezoeken. Lees Hoe kom je van Ambon naar Saparua?
Goed om te weten
Het verzet van 1817 staat niet los van eerder geweld van de VOC in de Molukken. Lees wanneer het gedeelde verleden begon en wat de hongitochten waren.
Bronnen
- Pattimura (Wikipedia, Engelstalig, geraadpleegd oktober 2026)
- Sejarah Benteng Duurstede (Balai Pelestarian Kebudayaan, Indonesisch ministerie van Onderwijs en Cultuur)
- Mengenal 6 Pahlawan dari Maluku dan Kisah Perjuangannya (detik.com, Indonesisch)
- Lease Islands (Wikipedia, Engelstalig, geraadpleegd oktober 2026)
Ja: de Molukse KNIL-militairen werden direct na aankomst in 1951 tegen hun wil ontslagen. Waar en hoe ze dat hoorden, verschilde per schip en per persoon.