Wat is kain tenun? Molukse weefkunst uit Tanimbar en andere eilanden

educatie
Geschreven door MOZA

Op Molukse feesten of bij een officieel bezoek zie je ze soms: doeken met strakke lijnen, ruiten en figuurtjes in donkere of juist felle kleuren. Dat is kain tenun. Het korte antwoord: kain tenun is met de hand geweven doek, in de Molukken vaak gemaakt met de ikattechniek. De motieven vertellen iets over het leven, de natuur en de mensen. Kain betekent doek en tenun betekent weven.

Hoe wordt ikat gemaakt?

Het woord ikat komt uit het Indonesisch en betekent binden of knopen. Bij ikat maak je het patroon al vóór het weven. Dat gaat zo:

  1. De wever bedenkt eerst het patroon.
  2. Bundels draad worden op bepaalde plekken stevig afgebonden.
  3. Daarna gaan de draden in de verf. De afgebonden stukken nemen geen kleur aan.
  4. Voor elke kleur herhaal je het afbinden en verven.
  5. De gekleurde draden gaan op het weefgetouw en worden tot doek geweven.

Omdat de draden nooit precies gelijk liggen, zijn de randen van de figuren vaak een beetje vaag. Dat hoort bij de schoonheid van ikat. In de Molukken gaat het meestal om kettingikat: de draden die in de lengte lopen worden gekleurd. Traditioneel wordt geweven op een eenvoudig weefgetouw dat de wever met het eigen lichaam op spanning houdt.

Kain tenun uit Tanimbar

De bekendste Molukse kain tenun komt van de Tanimbar-eilanden, in het zuidoosten van de provincie Maluku. In Tanimbar heet een geweven doek vaak tais. Het Indonesische ministerie van Onderwijs en Cultuur wees de tenun ikat van Tanimbar aan als cultureel erfgoed. In 2017 kreeg de weefkunst ook een geografische aanduiding van het ministerie van Justitie. Daardoor mag niet iedereen zomaar doeken als 'tenun Tanimbar' verkopen. Daarbij zijn 47 motieven en 107 wevers geregistreerd.

Weven wordt van generatie op generatie doorgegeven. Volgens een Tanimbarees gezegde moest een meisje vroeger kunnen weven voordat ze mocht trouwen. Een weefgroep in Ambon leert het weven nu aan jongens en meisjes.

Wat betekenen de motieven?

Veel motieven komen uit de natuur: dieren, planten en mensen. Een paar bekende motieven uit Tanimbar zijn:

  • Orchidee (bunga anggrek, ook lelemuke genoemd): het belangrijkste motief. Het staat voor schoonheid, grootsheid en doorzettingsvermogen.
  • Sair: een motief in de vorm van een vlag. Het staat voor overwinning, levenskracht en identiteit. Het wordt ook verbonden met het beschermen van vrouwen.
  • Tunis: een motief van enkele en dubbele pijlen. Het herinnert aan voorzichtigheid en paraat zijn. Het staat ook voor de innerlijke kracht van vrouwen om tegenslag aan te kunnen.
  • Ulerati: kleine figuurtjes in de vorm van rupsen, verspreid over het hele doek.

Ook de plek van het motief zegt iets. Bij een tais matan zit het hoofdmotief aan het uiteinde van het doek. Bij een tais anday zit het in het midden, met zwart-witte lijnen aan beide kanten.

Veel kennis is verloren gegaan. Van de ongeveer 47 motieven worden er nog maar zeven veel gemaakt. Vaak is het verhaal achter een motief niet meer bekend, terwijl de naam nog wel bestaat.

Kleuren uit de natuur

Traditionele doeken uit Tanimbar hebben vaak donkere kleuren. Wevers gebruiken nog steeds kleurstoffen uit planten. Dat zijn onder meer:

  • bruin uit de bast van de mangroveboom;
  • geel uit kurkuma (kunyit);
  • rood uit de bladeren van de guave (jambu biji).

Verven met natuurlijke kleuren kan tot twee weken duren. Voor de verkoop in Ambon maken sommige wevers doeken met lichtere kleuren en motieven als nootmuskaat en kruidnagel.

Waarvoor gebruik je kain tenun?

Kain tenun was vooral bedoeld voor adat en bijzondere momenten. Mannen dragen een geweven heupdoek of gordel, vrouwen een sarong. Het doek wordt gebruikt bij dansen, bij het ontvangen van belangrijke gasten en om een overledene mee te bedekken bij een rouwplechtigheid. Tegenwoordig dragen veel Molukkers in Nederland kain tenun ook gewoon in het dagelijks leven, bijvoorbeeld als sjaal. Meer over rouw lees je in Hoe gaat een Molukse rouwperiode en uitvaart?

Tegenwoordig zie je tenun ook in moderne kleding, tassen en portemonnees. In augustus 2023 droeg president Joko Widodo kleding uit Tanimbar bij zijn jaarlijkse toespraak voor het Indonesische parlement. Daardoor kreeg de weefkunst veel aandacht.

Ook op andere eilanden

Ook op andere eilanden wordt geweven. In de Zuidwest-Molukken maken ze ikat, onder meer op Kisar, Babar, Leti, Luang en Sermata. Kisar staat bekend om doeken met veel figuren en sterke kleuren. Op Seram werd ikat soms van plantenvezel gemaakt in plaats van katoen, maar die doeken zijn zeldzaam. Waar al die eilanden liggen, zie je bij Waar liggen de Molukken precies? Zoek je juist uitleg over de witte kebaya en rok die veel Molukse vrouwen dragen? Lees dan Wat is baju cele?

Bronnen

MOZA
Vorige

Wat is Siwa Lima? Patasiwa en Patalima in de Molukken
Volgende

Wat is een tahuri? De Molukse schelphoorn uitgelegd