Je hebt de woorden Patasiwa en Patalima vast wel eens gehoord, of je kent het Museum Siwalima op Ambon. Het korte antwoord: Patasiwa en Patalima zijn twee oude groepen in de Midden-Molukken: de 'negen' en de 'vijf'. Samen heten ze Siwa Lima, nu vooral een symbool van eenheid. Siwa betekent negen en lima betekent vijf. Patasiwa is dus de groep van de negen en Patalima de groep van de vijf. Samen vormen ze Siwa Lima: twee helften die bij elkaar horen.
Negen en vijf
Deze indeling verdeelde de samenleving in twee groepen. Een dorp of een verbond van dorpen hoorde bij de ene of bij de andere kant. In het Ambonees heet zo'n verbond een uli. Daarom hoor je ook de namen Uli Siwa en Uli Lima.
Het getal zegt iets over hoe zo'n verbond in gedachten in elkaar zat. Een Uli Siwa bestond in theorie uit negen groepen, een Uli Lima uit vijf. In de praktijk klopte dat aantal lang niet altijd. Veel verbonden telden meer of minder dorpen.
De getallen worden soms zo uitgelegd. Vijf staat voor één geheel, negen voor een geheel dat uit meer delen bestaat. Daarbij hoort het beeld van het lichaam: twee handen, twee voeten en één hoofd. Ook in de bouw van een baileo (het adathuis van een negeri) zie je de getallen terug. Bij het baileo-model in het park Taman Mini in Jakarta staan negen palen aan de voor- en achterkant en vijf aan de zijkanten.
Waar komen de groepen vandaan?
Over het ontstaan bestaan veel verhalen. Er zijn tientallen tot honderden versies. Veel verhalen gaan terug naar Nunusaku, een heilige plek in de bergen van West-Seram. Seram heet niet voor niets het moedereiland (zie Waarom heet Seram Nusa Ina?).
- In één bekende versie vluchten drie broers bij een grote vloedgolf naar een waringinboom op Nunusaku. Twee broers, Ulisiwa en Ulilima, blijven op Seram. De derde, Uliassa, trekt naar Ambon, Haruku, Saparua en Nusalaut.
- In een andere versie viel een gemeenschappelijke Nunusaku-religie uit elkaar na een moord op een danseres. Daarna trok een deel van de mensen naar de kust.
Er is ook een historische uitleg. De sultanaten Ternate en Tidore waren rond 1512 met elkaar in oorlog. Ternate sloot een bondgenootschap met Uli Lima, Tidore met Uli Siwa. Sommigen denken zelfs dat de indeling vanuit Ternate en Tidore is ontstaan. Welke uitleg klopt, weet niemand zeker. Verhalen en geschiedenis lopen hier door elkaar.
Berg en zee, man en vrouw
Siwa en Lima zijn geen vijanden. Ze vullen elkaar aan, zoals twee kanten van één munt. Bij dit idee hoort een reeks tegenstellingen:
- Siwa ziet zichzelf als mannelijk, Lima als vrouwelijk;
- berg tegenover kust;
- land tegenover zee;
- zon tegenover maan.
Je ziet dat terug in gebouwen. Een baileo van Uli Siwa staat op palen, een baileo van Uli Lima staat gelijk met de grond. Ook de plek van de heilige steen (batu pamali) bij de baileo zegt iets. Ligt de steen tussen baileo en berg, dan is het Patasiwa. Ligt hij tussen baileo en zee, dan is het Patalima.
Ook in adat komen de getallen terug. Bij een boete volgens adat kon het aantal kommen, borden of vlaggen afhangen van de groep: negen of negentig bij Siwa, vijf of vijftig bij Lima. Meer over adat lees je in Wat is adat bij Molukkers?
Christenen en moslims?
Je hoort soms dat Patasiwa christelijk is en Patalima islamitisch. Zo simpel is het niet. Die koppeling gaat in de Midden-Molukken niet overal op. De indeling is veel ouder dan de komst van islam en christendom. Er zijn dorpen van beide geloven aan beide kanten. Wil je weten hoe dorpen over grenzen van geloof heen verbonden zijn? Lees dan Wat is pela en gandong?
Ook elders in de Molukken
Ook buiten Ambon en Seram kennen mensen een indeling in negen en vijf. Op de Kei-eilanden heten de groepen Ur Siuw en Lor Lim. Op de Aru-eilanden spreken mensen van Uru Siwa en Uru Lima.
Wat betekent Siwa Lima nu?
Tegenwoordig is Siwa Lima vooral een symbool van eenheid. Het provinciale museum in Ambon heet Museum Siwalima. Die naam verwijst naar oude groeperingen van koninkrijken in de Molukken. Na het geweld van 1999 tot 2002 (zie Wat gebeurde er in de Molukken tussen 1999 en 2002?) grepen veel mensen terug op tradities als Siwa Lima om weer samen te leven. Maar het symbool wordt soms ook politiek gebruikt. Zo kreeg president Susilo Bambang Yudhoyono in 2009 een adellijke titel met Siwa Lima erin. Daar was discussie over.
Wil je weten bij welke kant de negeri van je familie hoort? Vraag het de oudsten in je familie of mensen uit je negeri. Begin bij Hoe weet je uit welke negeri je familie komt?
Bronnen
- Sapa Bale Batu, Batu Bale Dia: Politik Revivalisme Tradisi Siwa Lima Orang 'Ambon' Pasca Konflik (Hatib Abdul Kadir, Jurnal Lakon, Universitas Airlangga, 2012)
- Perdagangan Internasional: Pengaruhnya terhadap Perubahan Sistem Nilai Budaya Orang Maluku (Mus Huliselan, Kapata Arkeologi, 2012)
- Masyarakat Patalima di Teluk Elpaputih, Maluku (L. Wattimena, Amerta, 2014)
- UPTD Museum Siwalima Provinsi Maluku (Indonesia Travel, Kementerian Pariwisata, geraadpleegd oktober 2026)
