In veel Molukse dorpen mag je op bepaalde momenten geen vis vangen of geen vruchten plukken. Dat komt door sasi. Het korte antwoord: sasi is een tijdelijk verbod om iets uit de natuur te halen, in een afgesproken gebied en voor een afgesproken tijd. Een groep dorpsbewakers, de kewang, ziet erop toe. Zo krijgen vis, planten en bomen de kans om te groeien. Het verbod komt uit de adat, de gewoonteregels van het dorp.
Waarom sasi?
Het idee is eenvoudig: als je niet alles tegelijk oogst, blijft er genoeg over. Sasi beschermt de natuur en de voedselvoorraad van het dorp. Sasi kan helpen om voedsel zeker te stellen als er minder vis is. Het helpt ook om mangrovebossen en het leven in zee te beschermen. Sasi bestond al voordat het christendom in de Molukken kwam. De sasi op de lompavis op Haruku gaat terug tot de jaren 1600.
Sasi hoort bij de bredere adat. Wat adat in het algemeen is, lees je in Wat is adat bij Molukkers?.
Soorten sasi
Sasi kan gelden op het land en op zee. Op het eiland Haruku kennen ze bijvoorbeeld vier soorten:
- sasi laut: voor de zee en de kust;
- sasi kali: voor de rivier, zoals de sasi op de lompavis;
- sasi hutan: voor het bos en de bomen;
- sasi dalam negeri: regels binnen het dorp zelf.
Op Haruku is de zeesasi in de loop der jaren uitgebreid. Ze beschermt nu ook mangroven, schildpadden en de Molukse grootpoothoen (burung gosong). Gif, explosieven en netten met kleine mazen zijn er verboden.
Hoe werkt sasi in een negeri?
Sasi is geregeld per negeri, het Molukse dorp met eigen bestuur. Hoe een negeri werkt, lees je in Wat is een negeri en wat doet een raja in de Molukken?. Op Haruku gaat het zo:
- De saniri, de adatraad van het dorp, verdeelt de taken en geeft de uitvoering aan de kewang.
- De kewang heeft een hoofd voor de zee en een hoofd voor het land, een secretaris, een penningmeester en leden. Leden komen uit elke soa, een groep families. De hoofden worden via de familielijn aangewezen.
- Het hoofd van de kewang leidt de patrouilles, de vergaderingen en de ceremonies. Hij plaatst ook het sasi-teken.
- Tijdens de sluiting vergadert de kewang elke vrijdag. Zij bepalen wanneer het gebied weer opengaat en melden dat aan de raja. De raja maakt het daarna bekend in het dorp.
- Wie de regels breekt, krijgt een boete. Het hoofd van de kewang mag die opleggen.
Voorbeeld: sasi lompa op Haruku
Het bekendste voorbeeld is de sasi op de lompa, een kleine sardine in de rivier Learisa Kayeli. Voor het dorp is de lompa een heilige vis die verbonden is met het ontstaan van de negeri.
- Sluiten: zodra de jonge visjes verschijnen, houdt het hoofd van de kewang een ceremonie. Er komt een houten paal met jonge kokosbladeren, gevlochten in de vorm van een vis. Vanaf dan mag niemand lompa vangen, de afwas in de rivier doen of afval in de rivier gooien.
- Wachten: de sluiting duurt enkele maanden, meestal vier tot zeven. De kewang kijkt naar de groei van de vis en naar de maan en het getij.
- Openen: bij de opening worden 's nachts kokosbladeren verbrand om de vis naar de monding te lokken. Daarna mag iedereen een of twee dagen vissen.
- Delen: een deel van de vangst gaat naar ouderen, weduwen, weduwnaars en wezen. Vaak wordt de vis gedroogd als voorraad. De dag eindigt met makan patita, een gezamenlijke maaltijd.
Daarna gaat het gebied weer dicht tot het volgende jaar. De sasi van Haruku kreeg in 1985 de Kalpataru, een Indonesische milieuprijs. Eliza Kissya, al zo'n 45 jaar kewang op Haruku, waarschuwt voor nieuwe bedreigingen zoals mijnbouw, afval en kapotte mangroven.
Sasi van de kerk
Na de komst van het christendom ontstond naast de adatsasi ook sasi gereja, sasi van de kerk. Mensen laten dan bijvoorbeeld hun mangobomen of hun grond onder kerkelijke sasi zetten om diefstal te voorkomen. Wie die sasi breekt, moet volgens de kerk schuld belijden. Volgens sommigen werkt kerkelijke sasi beter, omdat de dreiging sterker voelt. Anderen zien het kritisch. Zij zeggen dat de adatsasi erdoor verzwakt en dat de kerk eraan verdient. In sommige christelijke dorpen wordt de adatsasi niet meer gehandhaafd. Over de kerk in de Molukken lees je meer in Wat is de Gereja Protestan Maluku (GPM)?.
Sasi vandaag
Sasi verandert mee met de tijd. Op Haruku moeten bootmotoren nu uit op de rivier. Netten die jonge vis vangen zijn verboden. Tegelijk zijn er zorgen: minder mensen willen kewang worden en het vertrouwen in de kewang neemt af. Er zijn ook meer vrouwen actief. Wil je zelf eens een sasi meemaken? Vraag dan familie in je eigen negeri hoe het daar geregeld is. Elke negeri heeft eigen regels.
Bronnen
- Revitalising sasi: relying on indigenous laws and traditions to protect the ocean in Maluku (Blue Ventures, 15 september 2021)
- Sasi dan hak tenurial masyarakat Haruku (Mongabay Indonesia, 24 februari 2025)
- Sasi Haruku: ruang sanding dan tanding antara adat dan gereja (CRCS Universitas Gadjah Mada, 14 juni 2022)
- Old tribal law can protect sealife at risk from climate change (CodeBlue/360info, 6 januari 2023)
- Haruku community story (Community Conservation Research Network, ca. 2017)
