Welke tradities hebben Molukse moslims?

educatie
Geschreven door MOZA

Bij Molukse cultuur denken veel mensen aan de kerk. Maar in de Molukken wonen ook veel moslims, met eigen tradities. Het korte antwoord: Molukse moslims combineren de islam met de adat van hun negeri (dorp). Bekende voorbeelden zijn Pukul Sapu in Mamala en Morella, het Ma'atenu-ritueel in Pelauw en de oude moskee van Kaitetu. Via pela en gandong zijn veel moslimdorpen verbonden met christelijke dorpen.

Waar wonen Molukse moslims?

Op het eiland Ambon ligt het gebied Leihitu. Daar liggen elf soennitische moslimdorpen, zoals Hila, Kaitetu, Wakal, Seith, Negeri Lima, Mamala en Morella. Ook elders op Ambon liggen moslimdorpen. Wakasihu ligt bij Lilibooi en Tulehu ligt tussen Waai en Suli. Langs de weg van het vliegveld naar de stad liggen verschillende moslimdorpen. Batu Merah ligt vlak bij de stad Ambon. Ook op andere eilanden wonen moslims, bijvoorbeeld in Pelauw op het eiland Haruku. Veel dorpen hebben een raja en eigen adat. Lees meer in Wat is een negeri en wat doet een raja?

In Nederland woont een kleine groep Molukse moslims, vooral in Ridderkerk en Waalwijk. Over hun geschiedenis lees je meer in Zijn er Molukse moslims in Nederland? Dit artikel gaat over de tradities in de Molukken zelf.

Een moskee uit 1414

In Kaitetu staat de Masjid Tua Wapauwe. Volgens de overlevering is die in 1414 gebouwd. Het is de oudste moskee van de Molukken. De moskee stond eerst op de berg Wawane en kwam in 1614 op de huidige plek. Een verhaal zegt dat de moskee in één nacht verhuisde.

  • Zonder spijkers. De delen van het gebouw passen in elkaar als een puzzel. Het dak is van sagopalm.
  • Tukang 12. Een raad van twaalf adatleiders en bouwmeesters beslist over elke verbouwing. Zo blijft de moskee zoals hij was.
  • Samen onderhouden. Christenen en moslims uit het dorp zorgen samen voor de moskee.
  • Maulid. Elk jaar zingen de dorpsbewoners een gedicht over het leven van de profeet Mohammed, vooral rond Maulid, de geboortedag van de profeet.

Pukul Sapu in Mamala en Morella

Zeven dagen na Idul Fitri, het feest na de Ramadan, is het in Mamala en Morella tijd voor Pukul Sapu. Het heet ook baku pukul manyapu of ukuwala mahiate. Twee groepen jonge mannen met ontbloot bovenlijf slaan elkaar dan met lange bezems van palmnerven (sapu lidi) op borst en buik. Ze dragen een rode hoofdband. Duizenden mensen kijken toe. Daarna worden de wonden ingesmeerd met een speciale olie, de minyak Mamala.

Over het begin bestaan meerdere verhalen. In Mamala vertellen ze dat het hoort bij de bouw van de moskee. Imam Tuni zou een gebroken balk met de olie hebben hersteld. Een ander verhaal gaat over de oorlog om Kapahaha (1636-1646) tegen de VOC, onder leiding van Kapitan Telukabessy. Volgens persbureau ANTARA bestaat de traditie sinds 1646. Pukul Sapu staat op de Indonesische lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Hoe Molukse moslims Ramadan en Lebaran vieren, lees je in Hoe vieren Molukse moslims Ramadan en Idul Fitri?

Ma'atenu in Pelauw

In Pelauw op Haruku houden mannen eens in de drie jaar het Ma'atenu-ritueel. Ze scheren hun hoofd, dragen witte kleding en trekken in groepen naar heilige plaatsen (keramat). Daar bidden ze. Daarna gaan ze terug naar de moskee en het baileo (adathuis). Daar laten ze zien dat scherpe wapens hen niet verwonden. Aan het eind hangen vrouwen hen een doek om de nek.

Volgens onderzoeker La Sakka draait het ritueel om geloof, eer aan de voorouders en saamhorigheid. Het zou zijn ontstaan als verzet tegen de Nederlandse eis in 1637 om christen te worden.

Idul Adha in Hila en Kaitetu

Ook bij Idul Adha, het offerfeest, komen islam en adat samen. In Hila dragen jonge mannen bij Lawa Pipi een bok op hun schouders en lopen ermee rond het dorp. Inwoners zien het als een kleine versie van de hadj, de bedevaart naar Mekka. In Kaitetu worden twee versierde geiten in een optocht met dans en muziek door het dorp gedragen. Eén geit wordt aangekleed bij het huis van de raja.

Pela: moslims en christenen als familie

Pela en gandong verbinden ook moslimdorpen met christelijke dorpen. Lees meer in Wat is pela en gandong? Dat zie je vooral op feestdagen. Laha en Tial zijn bijvoorbeeld gandong van het christelijke Amahusu. Laha is een moslimdorp. In Tial wonen moslims en christenen.

  • In de adventstijd van 2018 liepen inwoners van Laha en Tial naar de kerk in Amahusu.
  • Met Idul Fitri en Idul Adha gaan inwoners van Amahusu naar Laha en Tial om hun familie te feliciteren.
  • In 2017 waren moslims uit Hualoy bij de opening van een kerk in Kariu op Haruku.
  • Het moslimdorp Batu Merah is gandong van het christelijke dorp Ema op Ambon.

Goed om te weten

  • Tradities verschillen per dorp. Niet elke Molukse moslim kent of viert ze allemaal.
  • Islamitische feestdagen volgen de maan. Sommige dorpen in Leihitu gebruiken een eigen kalender uit de moskee Wapauwe. Daardoor vieren ze feesten soms een dag eerder dan de rest van Indonesië.
  • Pukul Sapu is open voor publiek. Elk jaar komen er duizenden toeschouwers.

Bronnen

MOZA
Volgende

Welke kerkelijke feestdagen en tradities vieren Molukkers door het jaar?