Wie was Johan Manusama, de RMS-president in ballingschap?

Bij oude foto’s van RMS-bijeenkomsten of bij verhalen over de jaren zeventig valt vaak zijn naam. Wie was Johan Manusama? Kort gezegd: ir. J.A. Manusama was een van de oprichters van de RMS en van 1966 tot begin jaren negentig president van de RMS-regering in ballingschap in Nederland. Hij was meer dan 25 jaar het politieke gezicht van de Molukse zaak.

Wie was hij?

• Afkomst. Johannes Alvarez Manusama werd geboren op 17 augustus 1910 in Banjarmasin op Borneo. Zijn vader was Moluks, zijn moeder Indisch.
• Opleiding en werk. Hij studeerde voor ingenieur aan de Technische Hoogeschool in Bandoeng (vandaar ‘ir.’) en werkte als leraar.
• De RMS. In 1950 was hij op Ambon betrokken bij het uitroepen van de Republik Maluku Selatan, met onder anderen Chris Soumokil en J.H. Manuhutu. In de RMS-regering was hij minister van Onderwijs en van Defensie.
• Naar Nederland. In 1953 kwam hij naar Nederland. Hier vertegenwoordigde hij de RMS in Europa.

President in ballingschap

In 1966 werd RMS-president Chris Soumokil in Indonesië geëxecuteerd. Manusama volgde hem op als derde president van de RMS. Omdat hij in Nederland woonde, werd het een regering in ballingschap. Wat hij deed:

• Hij voerde gesprekken met de Nederlandse regering over de positie van Molukkers en de wens van een eigen staat.
• Hij zocht internationale aandacht, onder meer met het radioprogramma Stem van de Molukken.
• Hij bracht de RMS bij de Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO), een internationale organisatie van volken zonder eigen staat.

Bemiddelaar in moeilijke tijden

Manusama koos zelf voor de politieke weg. Toch kwam hij midden in de gewelddadige acties van jongeren terecht:

• Wassenaar 1970. De bezetters van de woning van de Indonesische ambassadeur eisten een gesprek tussen president Soeharto en Manusama. Manusama bemiddelde tussen de jongeren en premier De Jong. Lees meer in Wassenaar 1970.
• Wijster 1975. Samen met mevrouw Soumokil praatte hij met de actievoerders in de trein. Daarna gaven zij zich over. Lees meer in wat er in 1975 gebeurde bij Wijster en in Amsterdam.

Dat was een lastige positie. Jongeren vonden soms dat hij te weinig bereikte. Nederland zag hem als gesprekspartner, maar hield hem ook in de gaten. In 2023 maakten Argos en OVT bekend dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) hem bijna veertig jaar had gevolgd. De RMS-regering noemde dat ‘stuitend’.

Einde en betekenis

Begin jaren negentig, toen hij al over de tachtig was, stopte Manusama als president. In 1993 werd Frans Tutuhatunewa zijn opvolger. Manusama overleed op 29 december 1995 in Rotterdam, 85 jaar oud.

Voor veel Molukkers van de eerste en tweede generatie was Manusama hét gezicht van de RMS in Nederland. Hij hield de vraag naar een eigen Molukse staat levend in een tijd waarin Nederland en Indonesië die liever vergaten. Over zijn koers wordt nog steeds verschillend gedacht, maar zijn naam hoort bij de Molukse geschiedenis in Nederland. Sinds 2023 is er ook een lezing naar hem vernoemd: de jaarlijkse ir. J.A. Manusama-lezing van de RMS-regering in ballingschap. De eerste lezing ging over de Nederlandse erkenning van de Indonesische onafhankelijkheid van 17 augustus 1945.

Goed om te weten

Wil je meer weten? Zijn BVD-dossier is sinds eind 2022 in te zien. Ook het Museum Maluku en het Nationaal Archief hebben materiaal over de RMS in Nederland.

Bronnen

• Bekendmaking n.a.v. eerste ir. J.A. Manusama-lezing (Republik Maluku Selatan, 4 september 2023)
• Johan Manusama (Wikipedia, geraadpleegd oktober 2026)
• RMS yang Mencoba Bertahan di Negeri Belanda (Tirto.id, 23 april 2017)
• RMS: geschokt dat Zuid-Molukse president 40 jaar werd gevolgd (Nieuws.nl/ANP, 17 december 2023)
• Gijzelingsacties van jonge Molukkers in de jaren 70 (MAX Vandaag, 31 augustus 2020)
• De bezetting van Wassenaar (1970): het verslag van minister-president De Jong (Parlement.com)